Reumafactor (RF) en antistoffen tegen gecitrullineerde eiwitten (anti-CCP)
De ‘reumafactor’ (RF) is een groep van autoantistoffen tegen het Fc-gedeelte van het humane IgG. Reumafactoren kunnen van alle immuunglobuline isotypes zijn, maar voornamelijk IgM en IgA reumafactoren worden in verband gebracht met reumatische aandoeningen.
RF met een lage affiniteit zijn IgM antistoffen die een rol spelen bij het opruimen van immuuncomplexen in het afweersysteem. Ze komen dus ook voor bij gezonde mensen en tijdens infecties, doorgaans dan in lage titer. RF met een hoge affiniteit zijn geassocieerd met auto-immuunziekten.
Bij kinderen wordt een RF niet vaak gevonden en is bepaling ervan zelden van meerwaarde voor de dagelijkse praktijk. Bij de meeste kinderen met jeugdreuma (JIA) is de RF negatief. Slechts 10% heeft RF positieve polyarticulaire JIA, de vorm die wordt beschouwd als de pediatrische variant van reumatoïde artritis (RA). De reumafactor is dus zeker geen diagnostische test voor de aan/afwezigheid van JIA, zoals soms ten onrechte wordt gedacht. De RF kan ook worden gevonden bij SLE, Sjögrensyndroom, MCTD en sclerodermie.
De exacte rol van de RF in de pathogenese van JIA, reumatoïde artritis (RA) en systeemziekten is nog onopgehelderd. Bij RF positieve polyarticulaire JIA en volwassenen met RA is de aanwezigheid van RF geassocieerd met een agressiever beloop en een grotere kans op gewrichtsschade. Bij aanwezigheid van RF zal de kinderreumatoloog de behandeling meestal sneller intensiveren.
ACPA zijn antistoffen tegen gecitrullineerde eiwitten (in laboratoria doorgaans: anti-CCP, antistoffen tegen cyclisch gecitrullineerde proteïnes). Citrullinatie is een proces waarbij eiwitten een kleine verandering ondergaan ten opzichte van het ‘gewone’ lichaamseigen eiwit. Citrullinatie is een fysiologisch proces dat bij iedereen plaatsvindt, maar bij patiënten met een (aanleg voor) auto-immuunziekte kan dit proces leiden tot de vorming van autoantistoffen.
De aanwezigheid van anti-CCP bij volwassenen is zeer specifiek voor RA en is vaak al aantoonbaar jaren voordat de ziekte manifest wordt. Net als RF zijn anti-CCP geassocieerd met ernstigere ziekte en mogelijk is anti-CCP een nog sterkere voorspeller van radiologische schade dan RF.
Anti-CCP worden bij kinderen vooral gevonden bij RF positieve JIA. Net als bij RA lijkt de aanwezigheid van anti-CCP bij JIA een voorspeller voor een ernstiger ziekteverloop, maar voorzichtigheid is geboden bij interpretatie van studies in verband met kleine patiëntaantallen en tevens aanwezigheid van RF.